Шрифт өлчүсү:
А+
А
А-
12 Октјабр 2018

Јахшы әмәл нәдир вә неҹә јараныр?

Бисмилләһир-Раһмәнир-Раһим!

Дүнјада һәр бир инсан - диндар олуб-олмамасындан, намаз гылыб-гылмамасындан, оруҹ тутуб-тутмамасындан асылы олмајараг, јахшы олмаг истәјир. Јахшы олмаг дедикдә, инсан нәји нәзәрдә тутур - бу, бир ајры мөвзудур. Амма үмумиликдә һәр бир инсан јахшы инсан олмаг, јахшы әмәлләр етмәк истәјир.

Әхлаг мүтәхәссисләринин бу мөвзуда сөјләдикләринә әсасланараг, дејә биләрик ки, бу, бир фитри мәсәләдир. Бу, бизим газандығымыз бир мөвзу дејил. Инсанын инсан олараг, дахилиндә јахшы олмаг вә јахшы әмәл етмәк истәји вар.

Јахшы әмәл үчүн әсас шәрт - дүзҝүн нијјәт

Бу, өзү ҹидди бир мөвзудур ки, јахшы әмәли фәргләндирән хүсусијјәт һансыдыр? Бу һагда да дүнјада мүхтәлиф фикир, дүшүнҹә мәктәбләриндә апарылан арашдырмалар нәтиҹәсиндә ҝәлинән гәнаәт бу олуб ки, ҝәрәк нијјәт јахшы олсун.

Ола биләр ки, бир әмәл јахшы ҝөрсәнсин, амма нијјәти дүзҝүн олмасын. Белә әмәл јахшы һесаб олунмур. Бунлары да кәнара гојсаг, динимиз, инанҹымыз һесаб едир ки, әмәлин әмәл олараг өзү-өзлүјүндә дәјәри јохдур. Бу, әмәлин нијјәтидир ки, һәмин әмәли дәјәрә миндирир. Мәһз нијјәтдир әмәлин ҹөвһәри, әмәлин кејфијјәт мүәјјәнедиҹиси.

Диҝәр мүһүм бир нөгтә будур ки, дүзҝүн нијјәти нә формалашдырыр? Ислам вә инанҹ системи бу мөвзуда бүтүн суаллара там шәкилдә тәфсилаты илә ҹаваб тапмаға көмәк едир. Гурандан вә һәдисләрдән ирәли ҝәләрәк, бизи јарадан, бизә инанҹы, Исламы ҝөндәрән Рәббимизин бу мөвзуда чатдырышларына диггәт етмәклә, дүзҝүн вә бирмәналы нәтиҹәләрә чатмаг олар.

Нијјәти формалашдыран - етигаддыр

Инанҹымызын нәзәринә ҝөрә, инсанын нијјәтини формалашдыран мөвзу - онун етигадыдыр. Бизим етигадымыз, иманымыз бизим нијјәтимизи формалашдырыр. Суал чыхыр ки, бәс иманы нә формалашдырыр? Иман јалнызҹа билмәк дејил. Инсан билир ки, Аллаһ вар, пејғәмбәрләр (ә) вар, Имамлар (ә) вар. Билир ки, Аллаһ әдаләтлидир, мәад вар - өлүмдән сонра һәјат давам едир вә инсан өз әмәлләринә ҝөрә ҹаваб верәҹәк. Билир ки, ҝүндә 5 намазы гылмаг - ваҹибдир, билир ки, илдә 1 ај оруҹ тутмалыдыр. Билир ки, хүмс-зәкатыны вермәлидир, онун газандығында касыбларын, јетимләрин, аһылларын пајы вар. Вә бир чох диҝәр мөвзулары билир.

Амма бунлары билмәк һәлә иманы формалашдырмыр. Бунлар - ишин бир тәрәфидир. Ишин икинҹи тәрәфи дә вар. О да оланда иман мејдана ҝәлир. Инсанын дахилиндә, онун билҝисиндән, әгидәсиндән ирәли ҝәлән, һәмин әмәлләри һәјата кечирмәк истәји, јеринә јетирмәк әзми олмалыдыр. Мәһз бу әзм - иманы формалашдырмаг үчүн ән ҹидди амилдир.

Инсанын дахилиндә билҝиси олдуғу мөвзулары һәјата кечирмәк истәји, ону әмәл мүстәвисинә ҝәтириб чыхармалыдыр. Мисал үчүн, инсан ҝәлиб бу нәтиҹәјә чатыр ки, Аллаһ тәкдир вә илаһлыға јалныз О, лајигдир. Инсан бундан ирәли ҝәлән әмәл системини - јалныз Аллаһа тапынмағы, итаәт етмәни һәјата кечирмәлидир. Бу мөвзуја инсанын әзми олмалы, ардыҹыллығы олмалыдыр.

Инсанын бош-бош ишләрин, биһудә әјләнҹәләрин мәнасыз олдуғуну билмәси һәлә иман дејил. Иман будур ки, инсан билсин ки, бу, писдир вә бу билҝилиликдән ирәли ҝәлән буну тәрк етмәјә әзми олсун. Бунлар бир јердә оланда, билмә вә билдијини һәјата кечирмәк истәји бирликдә олдугда, инсанда иман формалашыр. Фәлсәфи диллә десәк, мәрифәт вә мәһәббәт бир јердә оланда иман мејдана ҝәлир. Бу да о демәкдир ки, инсанын танымасы, билҝисинин олмасы, онун шөвгү, истәји илә бирләшир вә ирадәви әмәли мејдана ҝәтирир.

Иман нәдир?

Биз санки бир од галамаг истәјирик. Оду галамаг үчүн, јандырмаг үчүн бизим бәзи мәсәләләрә еһтијаҹымыз вар. Санки иман одуну, атәшини јандырмаг үчүн лазым олан ики мүһүм, гуруҹу амил вар. Бунлардан бири - билмәк, диҝәри - билдијини һәјата кечирмәк истәјидир. Оду галамаг үчүн дә һәм одун, һәм дә кибрит лазымдыр. Бунлардан бири олмаса, әмәлә ҝәлмәјәҹәк.

Амма бунунла мәсәлә битмир. Бәзән олур ки, инсан билир, билдијинә әмәл етмәк истәјир, амма алынмыр. Чүнки, мане олан амилләр вар вә бу мане олан амилләр, онда тәсир гојур. Санки, јағыш јағыр, одун јаш олур вә кибрити нә гәдәр јандырсан да, о, јаш одуну јандырмыр.

Кәнар амилләр ики иши һәјата кечирир. Иман атәшинин јанмасына мане олан ики просес ҝедир. Бир тәрәфдән биз билдијимиз мөвзуну һәјата кечирмәк истәјирик, амма ондан даһа да чох башга бир шеји истәјирик. Мисал үчүн, сүбһ намазына дурмаг истәјирик, амма јухуну ондан да даһа чох истәјирик. Намазы әввәл вахтда гылмаг истәјирик, амма ортаја чыхан ишләри һәјата кечирәркән, бунлардан алдығымыз ләззәти даһа чох истәјирик.

Демәли, иман ҝәтирдијимиз мөвзулары һәјата кечирмәк үчүн, онлары тәк истәмәјимиз бәс етмир. Әҝәр бундан даһа чох башга бир шеји истәсәк, буну тәрк едәҹәјик.

Икинҹи тәрәфдән, билирик ки, бу әмәли етмәк лазымдыр, ону һәјата кечирмәк дә истәјирик, амма буну етмәк бизә әзијјәтли ҝәлир. Тәнбәллик ҝөстәририк вә дүшүнүрүк ки, ону етмәк әзијјәтлидир. Әзијјәтли олдуғу үчүн ону етмәји тәрк едирик. Билирик ки, сүбһ намазыны вахтында гылмаг әладыр, буну һәјата кечирмәјә истәјимиз дә вар, амма ики амил бизим габағымызы алыр: башга шеји ондан даһа чох истәмәк вә о әмәли әзијјәтли ҝөрмәк.

Иманын дири олмасына мане олан амилләр

Бир адам намаза тәзә башлајанда чох шеји билмәјә башлајыр вә билдији һәр шеји дә һәјата кечирмәк истәји вар онда. Бу дурум нә гәдәр давам едирсә, онун мәнәви тәкамүлү давам едир. Она гүслү, дәстәмазы, намазын диҝәр мөвзуларыны өјрәдирләр вә о да бөјүк һәвәслә онлары һәјата кечирмәк истәјир. Нәтиҹәдә бир инсанда чох гыса мүддәтдә чох бөјүк дәјишикликләр мејдана ҝәлир. Амма о заман ки, инсан билдијинә ујғун шәкилдә јашамаг истәмирсә, һәмин андан мәнәви тәкамүлү дајаныр.

Бүтүн бу дејиләнләри нәзәрә алараг, бизләр өзүмүзә мәнәви хәталары олан бир кәс кими бахмалы вә ислаһ олмаға ҹан атмалыјыг. Бунун садә формулу ондан ибарәтдир ки, 2 мөвзуја диггәт етмәлијик. Биз ҝәрәк хәстәлијимиз һаггында мәлуматлы олаг. Нә гәдәр чох билсәк, нә гәдәр бу барәдә билҝиләнсәк - бу, мәсәләнин илк мүсбәт тәрәфи олаҹаг.

Икинҹиси будур ки, биз билҝиләри алдыгдан сонра етигадымызын үзәриндә бунлара әмәл етмәјә гәрар вермәлијик. Әҝәр белә олмаса, иманымыз дири олмајаҹаг. Мүсәлман топлумларынын ҝеридә галмасынын әсас амилләриндән бири - мәһз иманынын дири олмамасыдыр. Мүсәлман топлумларынын билҝиләри вар, билҝиләрдән ирәли ҝәлән истәкләри дә мүәјјән гәдәр вар, амма диҝәр ики амил чатышмыр. Биз бу, заһирән садә ҝөрүнән әхлаги бәһслә һәтта үммәтин дүшдүјү бөһранлы вәзијјәтин сәбәбини дә анлаја биләрик.

Исламын илк вахтында иман ҝәтирән Билаллар, Әбазәрләр, Салманлар, Мигдадлар дәрһал ҝәтирдикләри имана ујғун јашајыр тәрзи сечирдиләр. Буну бирмәналы вә гәтијјәтлә едирдиләр. Она ҝөрә дә ирадәви бир мөмин мејдана чыхырды.

Иманын мејдана ҝәлмәсини тәмин едән мүсбәт јарадыҹы амилләр вә мане олан мәнфи амилләр вар. Иманын мејдана ҝәлмәсинә мане олан 3 амил вар: һәваји-нәфс, дүнјаја вурғунлуг вә шејтанын (лән) вәсвәсәләри. Бу 3 амилин тәсири нәдән ибарәт олур? Бунлар да өз нөвбәсиндә ики иш ҝөрүр. Бир тәрәфдән бизим дүз билдијимиз вә һәјата кечирмәк истәдијимиз билҝиләрдән даһа фәргли ҹәзбедиҹи шејләрә доғру бизи јөнәлдир. Икинҹиси, тәнбәллијимизлә иттифаг гурараг, иманла бағлы бизим чатмаг истәдијимиз мөвзулары бизә чәтин ҝөстәрирләр.

Ҹәннәт асан олмајан ишләри ҝөрмәклә газанылар

Һәзрәт Әли (ә) бујурур: “Ҹәннәт инсана хош ҝәлмәјән ишләрин гатларына бүрүнмүшдүр. Ҹәһәннәм исә һәваји-нәфсләрин, шәһвәтләрин”.

Адәтән беләдир ки, “мәним үрәјим нә истәјирләр”ин арасында Ҹәннәтә апаран васитә чох аз олур. Бәзән олур ки, һәваји-нәфсин истәји илә ағлын истәји дә үст-үстә дүшүр. Амма тәбии ки, бу, һәмишә белә олмур. Инсан сәһәрдән ахшама гәдәр үрәји истәјән ишләрлә мәшғул олурса, маһијјәт етибарилә Ҹәһәннәмә һазырлыг ишләри ҝөрмүш олур. Тәәссүфләр олсун ки, бағча, мәктәб, университет, јолдашлыглар, мүһитләримиз бизә буну өјрәдир ки, уғурлу инсан - о инсандыр ки, үрәји нә истәјирсә, ону да едә билир. Дүнјада уғурлу инсан формулу бу формада чатдырылыр. Ајдындыр ки, көкүндән сәһв јанашмадыр.

Ҹәннәт бу дүнјада тәк асан ишләри һәјата кечирмәклә газаныла билмәз. Сүбһ намазыны әввәл вахтда гылмаг елә дә асан бир иш дејил. Амма Ҹәннәт асан олмајан, инсана һәр заман хош ҝәлмәјән ишләрин гатларына бүрүнүб.

Шејтан (лән) инсана неҹә вәсвәсә едир?

Һәзрәт Әли (ә) бујурур: “Ҝизлинҹә гәлбләрә нүфуз едән вә аста-аста гулаглара овсун охујан дүшмәндән чәкинин”.

Шејтанын (лән) тәһлүкәси мәһз бу мәсәләдәдир. Бирдән-бирә ҝәлиб һај-күј салмыр, ҝизлинҹә гәлбләрә нүфуз едир вә инсаны иман һалындан чыхарыр. Ики иш ҝөрүр: ҝүнаһы, мәнфи ишләри, гејри-имани мәсәләләри ҝөзәл ҝөстәрир, иманла бағлы ишләри исә чәтин ҝөстәрир. Буну исә ҝизлинҹә вә јаваш-јаваш һәјата кечирир. Демәли, имана мане олан ики шеј баш верир: инсан башга мәсәләләри даһа үстүн тутур вә иманла бағлы мөвзулар она чәтин ҝәлмәјә башлајыр.

Инсанларын иманы ојаг олмајанда һәваји-нәфсләр, шејтан (лән), дүнјаја вурғунлуг мејдан сулајыр. Инсанын мәнәви мәҹлисләрдә иштиракы, мәнәви мүһитләрдә олмасы - онун иманынын дири олмасына ән мүсбәт тәсир едән амилләрдәндир. Бу оланда, нәтиҹә етибарилә инсанын иманы дири олур, онун билдикләри илә билдикләрини һәјата кечирмәк истәји, әзми бирләшир вә ирадәви бир һәјат мејдана ҝәлир. Мәһз бу ҹүр һәјат кәнарлара да тәсир гојур. Амма елә ки, мүсәлман дини-иманыны о гәдәр мәһдудлашдырар ки, ара-сыра диндар олар - бу заман онун нә өзүнә, нә дә әтрафына һеч бир фајдасы олмаз.

Шејтанын (лән) ҝизли овсуну мүхтәлиф форматларда ола биләр. Һансыса виртуал аләмин ичәрисиндә ејфорија ола биләр. Инсан өзүнү виртуал аләмин ҹәнҝинә бураха биләр вә бу аләмин ејфоријасы илә шејтан (лән) она нүфуз едә биләр. Бу ҝүн һәмин мүстәви шејтанын (лән) ишләрини бир хејли раһатлашдырыб. Һәмин бу дүнја инсана бир чох шејләри даһа ҝөзәл ҝөстәрә билир. Иманы исә, әксинә олараг, даһа чәтин ҝөстәрә билир.

Јахшы әмәлә апаран јол

Демәли, јекун олараг дејә биләрик ки, јахшы әмәлин мејдана ҝәлмәси үчүн ән ваҹиб шәрт - нијјәтин олмасыдыр. Бу нијјәт һәм дә дүзҝүн олмалыдыр.

Нијјәти формалашдыран ҹидди амил - инсанын иманыдыр. Иманын бүнөврәсини тәшкил едән әсас ики мәсәлә - билмәк вә билдикләрини һәјата кечирмәјә әзминин, шөвгүнүн олмасыдыр.

Иманын мејдана ҝәлмәсинә исә ики шеј мане олур - диҝәр бир шеји даһа чох истәмәк вә етмәк истәдијин әмәли әзијјәтли ҝөрмәк. Бунларын һамысы исә һәваји-нәфсин, шејтанын (лән) вәсвәсәсинин вә дүнјаја вурғунлуғун нәтиҹәси олараг әмәлә ҝәлир. Буна ҝөрә дә инсан мәһз бу амилләри танымалы вә онлары арадан апармаға ҹан атмалыдыр ки, иманы дири олсун, бундан ирәли ҝәләрәк ҝөзәл нијјәти формалашсын вә нәтиҹә етибарилә, јахшы әмәл мејдана чыхсын.

Аллаһым, бизләрә јахшы әмәл саһиби олмаг ләјагәтини нәсиб ет!

Аллаһым, бизләрә билмәји вә билдијимизә әмәл етмәји нәсиб ет!

Аллаһым, бизләрә иманымыза мане олан бүтүн амилләри арадан апармағы нәсиб ет! Амин!


3811 дәфә бахылыб
در حال ارسال اطلاعات...