Шрифт өлчүсү:
А+
А
А-
29 Август 2014

Дин илә елмин гаршылыглы мүнасибәти

Ислам дини елм вә тәһсилә хүсуси әһәмијјәт верир. Һәр бир мүсәлман, диндарлыгла јанашы ајыг, аҝаһ вә мәрифәт саһиби олмалыдыр. Гурани-Мәҹид гыса вә мәналы бир ҹүмләдә бујурур: «(Гәлбән) кор вә ҹаһил инсан, ҝөрән вә аҝаһ инсанла бирдирми?!» (Әл-Әнам сурәси, ајә 50).
Илк тәһсилләрини дини мәдрәсәдә алмыш Ибн Сина, Нәсрәддин Туси, Фараби вә с. танынмыш алимләр һәмишә елми нәалијјәтләрини Ыслам дини илә әсасландырмышлар. Мәсәлән, фәлсәфә, астрономија, тибб, физика вә кимја елмләрини ҝөзәл билән Ибн Сина дејир: “Мән елми мәсәләләрдә чәтинлијә дүшдүјүм заман әввәл дәстәмаз алар, сонра намаз гылар вә Аллаһдан көмәк истәрдим. Нәһајәтдә исә һәмин елми мәсәлә мәним үчүн ашкар оларды.” (Дин илә елмин вәһдәти, сәһ. 3).
Мәшһур кимјачы Менделејев өз хатирәләриндә Имам Садигин (әләјһиссалам) тәләбәләриндән олан Ҹабир барәсиндә белә јазыр: “Әҝәр Ҹабир ибн Һәјјанын јаздығы китаблары охумасајдым, кимјәви елементләр ҹәдвәлини ашкар едә билмәздим.” (Ҹәмијјәт вә дин, сәһ.88).
Билдијимиз кими бәзи елмләр дини, бәзиси исә гејри-динидир. Дини елмләр дедикдә әгидә, әхлаг, әмәли елмләр вә бу елмләрә ҝириш олан әрәб грамматикасы, мәнтиг вә с. нәзәрдә тутулур.
Гејри-дини елмләрә исә мүһәндислик, һәкимлик вә с. гејд етмәк олар.
Истәр дүнјәви, истәрсә дә дини елмләри өјрәнмәк ваҹибдир. Башга сөзлә десәк, елм ики һиссәдән ибарәтдир:
1-Бүтүн инсанлара ваҹиб олан елм;
2-Бәзи инсанлара ваҹиб олан елм;
Ислам Пејғәмбәри (салләллаһу әләјһи вә әлиһи вә сәлләм) бујурур: “Ваҹиб олан елм үчдүр: “Ајәтун муһкәмә” (усулуддин), “фәризәтун адилә” (фурууддин) вә “суннәтун гаимә” (әхлаг-јә`ни, фәрди вә иҹтимаи һүгуглар). Бунлардан башга нә варса, фәзиләтдир.” (Усули-кафи, ҹ. 1, с. 37).
Һәдисдән ајдын олур ки, бүтүн инсанлар дини елмләри (усулуддини, фурууддини вә әхлагы) өјрәнмәли вә өмүрләринин сонуна кими бу үч елмдән фајдаланыб она әмәл етмәлидирләр. Чүнки һәдисдә “ваҹиб” кәлмәси ишләнибдир. Чох ајдын бир мәсәләдир ки, Ахирәтдә Гуранын бујуругларына әмәл едиб-етмәмәјимиздән сорғу-суал олунаҹағыг. Демәли, мәһз Исламын ҝөстәришләринә әмәл етмәјимиз зәрури вә ваҹибдир.
Лакин гејри-дини елмләрә ҝәлдикдә исә бүтүн инсанларын өјрәнмәси “ваҹиб” дејил вә буна ҝөрә сорғу-суал олунмајаҹаглар. Бу елмләри һамынын јох, бәзиләринин өјрәнмәси ваҹибдир ки, онлар ҹәмијјәтә хејир вериб, онун мадди јөнүмүнү һәлл етсинләр. Ахирәтдә биздән – “Сән нә үчүн һәкимлији вә ја мүһәндислији өјрәнмәдин?” – дејә, сорушулмајаҹаг. Әксинә биздән сорушулаҹаг: “Сән нә үчүн Аллаһ барәсиндә тәһгиг апармадын вә Она шәрик гошдун, јахуд сән нә үчүн намаза аид олан мәсәләләри өјрәниб әмәл етмәдин? Нә үчүн хүмс өдәмәдин? Нә үчүн зүлм етдин? Нә үчүн тәрәзидә алдатдын вә с.?” Буна ҝөрә дә һәр бир инсан бу барәдә ҹидди дүшүнмәли вә өһдәсиндә олан ваҹибләри тәхирә салмамалыдыр.

Елм Гуранда

Дини елмдән ајырмаг инсафсызлыгдыр. Тарихә нәзәр салдыгда елмлә дин арасында зиддијјәт јох, әксинә вәһдәт вә сых әлагә олмушдур. Бәзән елә инсанлара раст ҝәлмәк олур ки, дини елмдән ајырыр вә бунларын тамамилә бир-биринә зидд олдуғуну исбат етмәк истәјир. Һалбуки, беләләри аз да олса, бу барәдә арашдырма апарсалар, һәр икисинин бир-бириндән ајрылмаз олдуғуну мүшаһидә едәрләр. Сөзүмүзә дәлил олараг ашағыдакылара диггәт едәк:
1) Һәр бир шејин, о ҹүмләдән ҹанлы вә ҹансызын јарадыҹысы тәк олан Аллаһдыр. Демәли, бүтүн елмләрин јарадыҹысы – Одур.
“Елм” - әрәб кәлмәсидир. Ана дилимиздә исә “билик” јахуд “билмәк” мәнасындадыр. Гурани-Кәримдә “елм” сөзү 779 дәфә ишләнмишдир. Бу да өз нөвбәсиндә кәлмә сајына ҝөрә алтынҹы јердә дурур. Биринҹи јердә дуран “Аллаһ” кәлмәсидир ки, Гуранда ики миндән чох тәкрар олунмушдур.
3) Гурани-Кәримин ән бөјүк мөҹүзә олмасынын сәбәби будур ки, јүзләрлә ајә елмдән хәбәр верир. Буну һәтта материалист алимләр белә тәсдиг едир. Бир нечә ајәни јада салмаг истәрдик:
1- «Бағышлајан вә меһрибан Аллаһын ады илә. Анд ичирәм Гијамәт ҝүнүнә! Вә анд ичирәм өзүнү мәзәммәт едән нәфсә (мөминин нәфсинә вә Аллаһа аси олдуғу үчүн өзүнү мәзәммәт едән ајыг виҹданына анд олсун ки, Гијамәт һагдыр)! Јохса инсан белә ҝүман едир ки, Биз әсла онун сүмүкләрини (өлдүкдән сонра торпагларын арасындан) бир јерә јыға билмәјәҹәјик? Бәли (бир јерә јығаҹағыг), һәлә бир (үстәлик) онун бармагларынын уҹуну да әввәлдә олдуғу кими сирли хәтләрлә дүзәлтмәјә гадирик!» (Әл-Гијамәт сурәси, ајә 1-4).
Инсанын бармаг изләри онун “шәхсијјәт вәсигәси”дир. Үмумијјәтлә, Гуранда инсанлары өлүмүндән сонра дирилтмәнин Аллаһ үчүн чох асан олмасы билдирилир. Бу ајәдә бармаг уҹларынын вурғуланмасы сон дәрәҹә һикмәтамиздир. Чүнки бүтүн инсанларын бармаг изләри тамамилә бәнзәрсиз, тәкрарсыз вә тамамилә өзүнәмәхсусдур. Тибб елминин “дактиласкопија” саһәси дә бармаг изләрини мүәјјәнләшдирән әсас васитәдир. Ҹинајәткарын тапылмасында вә с. мүһүм ишләрдә һәмин ҹизҝиләр көмәјә чатыр. Бу да 19-ҹу әсрин ахырлары кәшф едилмишдир.
2- «Сонра ону(н нәслини) нүтфә (торпағын маддәләринин ҹөвһәри) шәклиндә мөһкәм бир јерә (ана бәтнинә) гојдуг. Сонра нүтфәни әләгә етдик (лахта гана чевирдик), сонра әләгәни музғә етдик (чејнәнмиш әт шәклинә салдыг). Ондан сонра музғәни (јумшаг) сүмүкләр етдик. Беләликлә сүмүкләрә әт (либасы) ҝејиндирдик. Сонра ону (инкишаф етмәк габилијјәти олан һәмин ҹисми руһ үфүрмәклә ағыл вә елмә лајиг) башга бир (ҹанлы) мәхлуг (шәклиндә) вүҹуда ҝәтирдик. Буна ҝөрә дә афәрин Аллаһа! Јараданларын ән јахшысы олан Аллаһ, чох хејир-бәрәкәтлидир!» (Әл-Муминин сурәси, ајә 13-14).
Дөлүн ана бәтниндәки инкишафыны арашдыран елм саһәси “ембриолоҝија”дыр. Микроскоп иҹад олмамышдан габаг бу елм јахын заманлара гәдәр елә һесаб едирди ки, ана бәтниндәки дөлүн сүмүкләри илә әзәләләри ејни вахтда әмәлә ҝәләрәк паралел шәкилдә инкишаф едир. Буна ҝөрә дә бәзи адамлар бу ајәләрин елмлә дүз ҝәлмәдијини узун заман әрзиндә иддиа едибләр. Лакин микроскопик арашдырмалар ҝөстәрди ки, дөлүн ана бәтниндәки инкишафы просеси мәһз Гуранда тәсвир олунмуш ардыҹыллыг үзрә ҝедир.
3- «Вә күләкләри (булудлар, ағаҹлар вә отлар үчүн) мајаландырыҹы олараг ҝөндәрдик. Ҝөјдән (јағыш, гар вә долу шәклиндә) су назил етдик вә сизи онунла сираб етдик. Сиз ону (нә ҝөјүн булудунда вә нә дә јерин дәринликләриндә) јығыб сахлајан дејилсиниз вә буна гүдрәтиниз дә јохдур.» (Әл-Һиҹр сурәси, ајә 22).
Орта мәктәб дөврүндән билирик ки, күләкләр тозландырыҹы хүсусијјәтә маликдир. Белә ки, әксәр ачыг тохумлу вә чичәк верән бүтүн тохумлу биткиләр, о чүмләдән шам ағаҹлары, палмалар, һабелә чәмәнлик отлары вә с. күләкләрлә мајаланыр. Күләк чичәк тозларыны биткиләрдән алыб онлары ејни нөвдән олан башга биткиләрә апарараг мајаланма просесини һәјата кечирир.
Бир сөзлә бу вә бу кими јүзләрлә елми һәгигәтләр 14 әср бундан өнҹә Гуранда өз әксини тапмышдыр.


4856 дәфә бахылыб
در حال ارسال اطلاعات...