Шрифт өлчүсү:
А+
А
А-
17 Апрел 2015

Һөвзәнин ширин мүбаһисәләри

Ајәтуллаһ Милани Мәшһәддә дәрс кечирди. Фарсҹа вә әрәбҹә билдији кими түркҹә дә билирди. Бизимлә түркҹә сөһбәт едәрди.
Ајәтуллаһ Мөһсин Дуздузани Имам Хомејнинин тәләбәләрә севҝисиндән данышыр

Ајәтуллаһ Мөһсин Гәрәви Нәҹәфи, Дуздузани ады илә таныныр. Алим һиҹри-шәмси 1307-ҹи ил, Гәмәри тәгвимлә 1347-ҹи ил, Рамазан ајынын 25-дә Тәбриздә дүнјаја ҝөз ачыб. Атасы Ајәтуллаһ Һаҹы Мирза Маһмуд Дуздузани Тәбризин танынмыш алимләриндән олуб. Ата тәрәфдән бабасы Фәхрүл-үләма кими танынан Ајәтуллаһ Мәһәммәд Һәсән Дуздузани, ана тәрәфдән бабасы Тәбризин танынмыш таҹирләриндән олан Һаҹы Һүсејн Кучәмешки олуб.

Ајәтуллаһ Дуздузани јазыб-охумағы ев мәктәбиндә өјрәниб. Сонра дини елмләрин тәһсили илә мәшғул олуб. Мүгәддимә вә әрәб әдәбијјатыны Һаҹы Миза Фәрәҹулла, Мирза Мәһәммәд Сејф Даниши вә онун атасындан өјрәниб. Илк сәтһ дәрсләрини Ајәтуллаһ Сејјид Һади Хосров Шаһи, Мирза Ҹавад аға Султан Әл-Гурра вә атасындан әхз едиб. Шәмси 1327-ҹи илдә атасы дүнјасыны дәјишәндән сонра Тәбризин заһид алимләриндән олан Һаҹы Мирза Гасим тәрәфиндән әммамә алыб. Сонра елми биликләрини артырмаг үчүн Гум Елм Һөвзәсинә үз тутуб. Ајәтуллаһ Сејид Һүсејн Гази Тәбатәбаји, Мирзә Әли Мешкини, Сејид Шәһабәддин Мәрәши Нәҹәфи, Кафи Әл-Мулк кими алимләрин һүзурундан сәтһ дәрсләрини камил сәвијјәдә өјрәниб. Имам Хомејни, Мирза Һашим Амили кими алимләрин фигһ вә үсул дәрсләриндә иштирак едиб. Гума ҝәлдији ҝүндән тәһсиллә јанашы арашдырма илә мәшғул олуб. Отуз илдән артыг тәдрис тәҹрүбәси вар. Ислам ҹамеәсинә дәјәрли шаҝирдләр тәгдим едиб. Тәдрисдә о гәдәр чалышган олуб ки, үсул вә фигһ дәрсләринин һәр биринин јерини әзбәр билиб. Китаблара мүраҹиәт етмәдән һәмин дәрсләри данышыб. Сон ҝүнләрә гәдәр Гум Елм Һөвзәсиндә чохсаһәли фәалијјәтләрини давам етдирән алим сон вахтлар јаша долдуғу үчүн вахтыны евдә кечирир. Тебјан шәбәкәси алимлә ҝөрүшүб, вә алим өз сөһбәтиндә мараглы мөвзулара тохунуб.

Суал: Неҹә олду ки, сиз һөвзә тәһсилини сечдиниз?

Ҹаваб:
Мән алим аиләсиндә дүнјаја ҝөз ачмышам. Ушаг јашындан бу мүһитлә таныш олмушам. Евимизә ҝәлән алимләри јахындан танымышам. Бүтүн бунлар сәбәб олуб ки, һөвзә тәһсилинә үз тутум. Атам Сәраб јахынлығында Дуздузанда дүнјаја ҝөз ачыб. Тәбриздә Мирзә Мәһәммәд Садигин һүзурундан бәһрәләниб. Сонра Нәҹәфә ҝедиб, 12 ил Шејх Әһмәд Кашифул Ғита вә, Шејх Әли Әсғәр Хәтаји, Шејх Меһди Мазандарани кими алимләрин дәрсләриндә өз билијини артырыб. О Ајәтуллаһ Сејид Әбүл-Һәсән Исфәһани, Ајәтуллаһ Һаҹы Шејх Әбдул-Кәрим Һаири, Ајәтуллаһ Шејх Әһмәд Кашифул-Ғитадан иҹтиһад иҹазәси алыб. Сонра вәтәнә гајыдыб өз дини вәзифәсини јеринә јетирмәклә мәшғул олуб. “Ләбул-Үсул”, Китабул-Тәһарә”,

“Мунзәҹатул-Мәриз”, “Әл-Үрвә” китабына һашијә кими әсәрләри вар. Нәҹәфдә танынмыш алимләрдән олуб. Әксәр мәшһур алимләрлә әлагәси олуб. Иҹтимаи-сијаси бахымдан да Азәрбајҹанда таныныб. Мәнтәгәдәки дәјишикликләрдә ролу олуб. Халг она үмид јери кими бахыб. Онун дини гејрәти дилләрдә әзбәрдир. Ислам һөкмләри, шиәнин намусунун мүдафиәсиндә дајаныб. Азәрбајҹан мәнтәгәсиндә онун өз јери олуб.

Суал: Һөвзәјә нә заман дахил олдунуз? Мүгәддимә елмләри кимдән өјрәндиниз?

Ҹаваб:
Мүгәддимә вә әрәб әдәбијјатыны Тәбриздә Һаҹы Мирза Фәрәзуллаһ, Мирза Мәһәммәд Сејид Данишдән өјрәндим. Лүмәнин бир һиссәсини Ајәтуллаһ Хосров Шаһинин дәрсләриндә әхз етдим. Лүмәнин диҝәр һиссәсини Мирзә Ҹавад аға Султан Әл-Гуррадан өјрәндим. Мәрһум Ајәтуллаһ Хосров Шаһи олдугҹа мүлајим инсан иди. О Һаҹы Сејид Мүртәза Хосров Шаһинин оғлу иди. Атасыны өзү үчүн мүҹтәһид сајырды.

Суал: Лүмәдән сонракы дәрсләри кимдән өјрәндиниз?

Ҹаваб:
Атам јүксәк елми билијә малик олса да, хариҹ дәрсләри курсу тәдрис етсә дә, дејирди ки, оғлум Мөһсинә Рәсаил өјрәтмәк истәјирәм. Буна ҝөрә дә Рәсаили атамдан өјрәндим. Доғрудан да о ҝөзәл мүдәррис иди. Олсун ки, онун чох јүксәк сәвијјәли тәдриси мәни үсул елминә марагландырды. Мән үсулу ондан өјрәндим. Мәрһум атамын үсул дәрси башга аләм иди.

Суал: Нә заман Гума һиҹрәт етдиниз?

Ҹаваб:
Мән Рәсаили охујандан сонра атам дүнјасыны дәјишди. Ондан сонра тәһсилими давам етдирмәк үчүн Гума ҝәлдим. Ыҹарәјә ев тутдум, аиләми дә Гума ҝәтирдим. Рәсаилдән бир һиссәси галмышды. Ону мәрһум Ајәтуллаһ Мирзә Әли Мишкинидән өјрәндим. О заман

Ајәтуллаһ Мирзә Әли Мишкини Ешгәли мәсҹидиндә дәрс дејирди. Инсафән дәрсләри али сәвијјәдә иди. Үсул елминин бир һиссәсини дә Сејид Һүсејн Гази Тәбатәбајидән әхс етдим. Мәкасибин бир һиссәсини Ајәтуллаһ Сејид Шәһабуддин Мәрәши Нәҹәфидән өјрәндим. Башга бир һиссәсини Ајәтуллаһ Кафи Әл-Мүлкдән охудум. Бәзи дәрсләрими дә Ајәтуллаһ Муҹаһидин һүзурунда әхс етдим. Аллаһ онлары рәһмәт етсин, һамсы бөјүк устадлар иди.

Суал: Ҹәнаб Мүҹаһиди Шаир онун оғлудур?

Ҹаваб:
Оғланларындан бири мәним језнәмдир. Шаир дә мәним језнәмин гардашыдыр. Мәрһум Ҹәнаб Мүҹаһиди олдугҹа иманлы бир инсан иди. Ханымын һәрәминә дахил оланда әбасыны үзүнә чәкәрди ки, онун зикр дедијини ҝөрән олмасын. Чох мүгәддәс, әгидәли бир шәхс иди. Ағаларын бир чоху онун һүзурунда дәрс охујуб. Бир нәфәрин адыны чәкмәк истәјирәм. Бу инсан ады мәшһурлашмамыш дәјәрли шәхсләрдәндир. Инди һәјатдадыр. Чохлары Кифајә дәрсини онун һүзурунда әхз едиб. О кичик ҹүссәли бир шејхдир. Аға Мирзә Әбүлфәзл Үләмаји Сәраби дејирләр. Инди јаша долуб, ҝәзинти үчүн чөлә чыхыр. Чох биликлидир. Ајәтуллаһ Бүруҹирдини өз суалы илә минбәрдә сахлајарды. О заман 19 јашы варды, Ајәтуллаһ Брүҹирди дә ону чох севирди.

Суал: Сәтһ дәрсләри охујаркән тәләбәләрдән киминлә елми мүбаһисә едирдиниз? Үмумијјәтлә сиз охујан заман мүбаһисәјә нә гәдәр јер верилирди?

Ҹаваб:
Мүбаһисәјә чох әһәмијјәт вериләрди. Аға Мирза Һүсејн Үјуги адлы бир шәхс варды. О биздән габаг Гума ҝәлмишди. Бизи таныјырды. Гәрара ҝәлдик ки, елми мүбаһисәләрдә тәрәф-мүгабилимиз олсун. Нәһајәт нөвбә Кифајә дәрсләринә чатды. Сәрмаси мәсҹидиндә мүбаһисә едирдик. Пәнҹәрәнин гаршысында әјләшиб, кифајәдән данышардыг. Мәрһум Имам Хомејни дә һәмин мәсҹиддә дәрс кечәрди. О заман Имам сөзү ортаја ҝәлмәмишди. Һамы Ҹәнаб Хомејни дејирди. Имам ҝәләндә һәтта оғлу да ајаға галхарды. Шејх Әли Теһрани, Шејх Садиг Хәлхали кими алимләр дә ҝәләрди. Бир ҝүн Имам Бисмиллаһир-Рәһманир-Рәһим илә дәрсә башлады. Дәрс хариҹ курсу дәрси иди. Имам һәмин дәрсдә ҹәнаб Хоји вә Наинин сөзләринә зидд аргументләр сөјләди. Мәним мүбаһисә тәрәф-мүгабилим дә орада иди. Кичик бојлу иди. Имама ирад билдирди. Имам ҹаваб вермәди. Бу тәәҹҹүблү иди. Бујурду ки, бу ҝүн дәрс јарым саата баша чатаҹаг. Һансы ки, 1 саат дәрс кечмәли иди. Бујурду: “Дәрсин давамы галды сабаһа.” Һамы ајаға галхды. Әтрафдакылар мәним мүбаһисә јолдашыма бахырдылар. Дүшүнүрдүләр ки, Имама суал верән бу адам кимдир ҝөрәсән? Аға Мустафа, аға Шејх Әли, һамсы тәәҹҹүб едирди. Имам сәһәри ҝүн дәрсдә чох ҹидди иди. Бујурду: “Бизим дүнәнки дәрсимиздә бир ирад вар иди.

Ирадлардан бирини бурадакы аға билдирди. Ады нә иди? Мәним достум олдуғу үчүн дедим ки, ады Шејх Һүсејндир. Имам бујурду: “Аллаһа шүкүр олсун, ону чох севдим.” Имамын сөзүнү ешидәнләр ајаға галхырдылар ки, кимин һаггында данышылдығыны ҝөрсүнләр.

Ингилаб гәләбә газанандан сонра Имам Хомејни Теһрана ҝетди. Мәнә хәбәр ҝөндәрмишди ки, Шејх Һүсејн онун ҝөрүшүнә ҝәлсин. Мәним достум да олдугҹа зарафатчыл иди. Имамын јанына ҝедәндә Имам ону меһрибан гаршылајыр. Бир зәрфдә 40 мин түмән пул верир. Бу о заман бөјүк пул иди.

Суал: Бүтүн дәрсләриниздә шејх Һүсејнлә мүбаһисә едирдиниз?

Ҹаваб:
Бәли, Ҹәваһир, Кифајә, Рәсаил дәрсләрини онунла охумушдум. Чох елмли иди. О заман мүбаһисә дәрсин ајрылмаз бир һиссәси иди. Тәләбәләр охудугларыны бир-бирләри илә мүбаһисә едиб мөһкәмләндирирдиләр. Мәсҹиди-Әзәмдә тәләбә әлиндән јер олмурду. Һара бахырдынса тәләбәләр мүбаһисәјә мәшғул иди.

Суал: Ҝүндә нечә саат мүталиә едирдиниз?

Ҹаваб:
Мән адәтән 5-6 саат мүталиә едирдим. Тәдрис едәҹәјим дәрсләрин һамысыны охујурдум. Чох зәһмәт чәкирдим. Буна ҝөрә дә јаныма тәләбә ҝөндәрәнләр чох олурду.

Суал: Сиз сәтһ дөврәси дәрсләриндә Имамын дәрсләриндә чох олмусунуз?

Ҹаваб:
Бәли, Имамын һүзурунда 12 ил дәрс охумушам. Имамын үсул дәрсләринә сөз ола билмәз.

Суал: Имамын шаҝирдләрлә мүнасибәти неҹә иди?

Ҹаваб:
О заман фәал тәләбәләр алимләрин, мүҹтеһидләрин евинә тез-тез ҝедәрди. Алимә јериндә ирад билдирмәји баҹаран тәләбәләри алимләр севәрди. Имам Хомејни өзү белә тәләбәләрә хүсуси диггәт ҝөстәрирди. Биз онун евинә ҝедирдик. Һәмин ев инди дә галыр. Ҝедиб орада тәләбә јолдашларымызла мүбаһисә едирдик. Имам әјләшиб гулаг асар мүдахилә етмәзди. Мүбаһисәјә бахыб шаҝирдләри дәјәрләндирәрди. Бу елми сөһбәтләрин бөјүк фајдасы варды.

Имам тәләбәләрлә ҝөзәл мүнасибәтдә олурду. Ирана гајыдыб Гумда мәскунлашдығы дөврдә онун ҝөрүшүнә ҝетдик. Бир ҝүн Имам зәнҝ вурду, шам намазындан сонра бизим мәнзилә ҝәлмәк истәдијини сөјләди. Бизим күчәмиз далан иди. Дүшүндүм ки, Имам ҝәләндә онун ҝөрүшүнә ҝәлән нә гәдәр чох олса бир о гәдәр јахшыдыр. Она ҝөрә дә јавашҹа гоншу вә достларыма хәбәр етдим. Бир саат кечмәмиш оғлум мәни чағырды ки, ҝәл күчәјә бах. Күчәјә чыханда һејрәтә ҝәлдим. Елә бир издиһам варды ки, күчәдән кечмәк чәтин олмушду. Имамын ҝәлдији машын күчәдә дајананда мән ирәли ҝәлиб машыны өпдүм. Имам отаға дахил олду. Тәбризлиләр отагларыны зинәтләндирәрләр. Бизим дә отаг бир гәдәр бәзәкли иди. Имам отаға бахды ҝөрдү ки, отурмаг үчүн кресло вар. Бир тәрәфдә дә јерә дөшәкчә атылмышды. Имам ики пәнҹәрә арасындакы бош јердә әјләшди. Мәнимлә зарафат етмәји варды. Дедим аға, бура даһа јахшыдыр, нә үчүн бурада отурмурсунуз? Имам һечнә демәди ајаға галхыб мән ҝөстәрдијим јердә әјләшди. Амма отуранда дөшәкчәјә сөјкәнмәди. Мән она дөшәкчәјә сөјкәнмәсини тәклиф етдим. Имам мәним сөзүмдән сонра дөшәкчәјә сөјкәнди. Гоншум мүәллим Тәвәккүлү орада иди. Онун 7-8 јашында олан оғлу хәстә иди. Һәким јанына чох ҝетмишди сағалмырды. Мәдән хаиш етмишди ки, Имам ҝәләндә бир стәкан су ҝәтир, Имам ичәндән сонра стәканда галан сују оғлума верәк шәфа тапсын. Бир сөз демәдим. Аллаһ шаһиддир ки, стәкан ҝәтириләндә Имам әввәлҹә зикр охуду. Бир гәдәр ичиб стәканы верди. Бир гәдәр кечәндән сонра атасы деди ушағын һалы тамамилә дәјишиб. Нечә илләр сонра да ҹәнаб Тәвәккүлү ушағын һалынын һәлә дә јахшы олдуғуну сөјләјирди. Бәли, Имам гејри-ади бир инсан иди. Мәнә дә диггәти бөјүк иди.

Суал: О бири устадларынызын дәрси неҹә иди? Бу барәдә бир гәдәр данышардыныз.

Ҹаваб:
Ҹәнаб Һөҹҹәтин дәрсләри али иди. Ҹәнаб Дамадын да дәрсләринә сөз ола билмәзди. Ҹәнаб Дамад тәләбәләрә бөјүк севҝи ҝөстәрирди. О заман һөвзәдә бүтүн устадлар белә алим вә меһрибан иди. Ҹәнаб Ҝүлпајиганинин дә дәрсләри али сәвијјәдә иди. О заман ҹәнаб Милани Мәшһәддә дәрс кечирди. Јај ајларында ортасында һовуз олан зирзәмидә әјләшәрди. Тәләбәләр орада башына топланарды. Гапы ағзында әјләшәрди. Фарсҹа вә әрәбҹә билдији кими түркҹә дә билирди. Арабир түркҹә данышырды. Бизи ҝөрәндә түркҹә сөһбәт едәрди. Бир дәфә онун ҝөрүшүнә ҝедәндә Ихван Мәрәшинин дә орада олдуғуну ҝөрдүк. Бир нәфәр елми бир суал верди. Ихван Мәрәши суалы ҹавабландырды. Мәнә елә ҝәлдики ҹаваб камил дејил. Буна ҝөрә ирадымы билдирдим. Ҹәнаб Ихван Мәрәши икинҹи дәфә дә ҹаваб верәндә, мән ирада јер ҝөрдүм. О бу дәфә дә ирадыма ҹаваб верди. Ҹәнаб Милани исә сакитҹә гулаг асырды. Мүбаһисә баша чатанда мәнә түркҹә “1000” дәфә барәкәллаһ сөјләди. Ирадларымы чох бәјәнмишди. Биз ҝедәндә бујурду ки, Аллаһ бу ҝөрүшү бизә сон ҝөрүш гәрар вермәсин. Амма талеһ елә ҝәтирди ки, бу сон ҝөрүш олду. Ҹәнаб Милани дүнјасыны дәјишди. Бу ҝүн һәмин Миланиләри тапмаг чәтин олуб. Бу ҝүн Ҝүлпајиганиләри тапмаг асан иш дејил. Бу ҝүн Хомејниләр вүҹуда ҝәлирми?! Һаны о дөврүн Һөҹҹәтләри? Бу ҝүн дәјәрли ваизләрә чох еһтијаҹ вар. Мән ҹәнаб Рәфиинин сөһбәтинә гулаг асдым, чох дәјәрлидир. Тәк алим вә фәгиһлә иш баша чатмыр. ваизләрә дә еһтијаҹ бөјүкдүр.

Суал: Тәдрисә нә замандан башламысыныз?

Ҹаваб:
Мән Һашијә, Сүјути, Ҹами вә башга дәрсләри азы 10-15 дөврә тәдрис етмишәм. Сејид Һәсән Хомејни дејиб ки, Һаҹы Аға бу китаблары әзбәр билир. Сејид Һәсән Хомејни Аллаһ һифз етсин, истедадлы вә дүшүнҹәли бир шәхсдир. Бәли, бу китаблары азы 15 дәфә тәдрис етмишәм. Сүјутидән башламыш Мәалим, Гәванин, Мүтәввәлә гәдәр дәфәләрлә тәдрис етмишәм. Сонралар Рәсаил вә Мәкасиб тәдрис етдим. Әксәријјәт бу китаблары әзбәр билдијими јада салыр вә тәәҹҹүбләнир.

Суал: Сизин дөврүнүздә әхлаг мөвзусу нә дәрәҹәдә әһәмијјәтли иди?

Ҹаваб:
О заман устадлар дәрс арасы һөкмән әхлаги нөгтәләрә тохунардылар. Тәләбәнин әхлаглы олмасыны зәрури сајырдылар. Онларын бу нөгтәләрә әһәмијјәт вермәси тәләбәләри тәшвиг едәрди. Бу тәләбәләр һәм әхлаглы идиләр, һәм дә дәрсләрини ҝөзәл охујурдулар. Фејзијјә мәдрәсәсиндә отурмаға јер тапылмазды. Кими дәрс охујар, кими мүбаһисә едәрди. Һамынын әлиндә китаб оларды. Тәәссүф ки, инди вәзијјәт фәрглидир.

Суал: Китабларыныз һаггында данышардыныз.

Ҹаваб:
Бу саһәдә чох зәһмәт чәкмишәм. Бир сыра һашијәләр, ирадлара, тәнгидләрә ҹаваб вермишәм. Ҹәнаб Шәриәтмәдари китабларыма һашијә јазыб. Тәләбәләр үчүн фајдалы олундуғундан чап едилиб. Кифајәјә шәрһ јазмышам. Китаб тамам олмаса да чап етмәк истәјәнләр вар. Ҝеҹәм-ҝүндүзүм олмајыб, јорулмадан чалышмышам. Фасиләсиз мүталиә етмишәм. 10 ҹилддә Мәкасибә јазылан шәрһ, Кифајәтул-Үсула шәрһ бәндәнин гәләминдән чыхыб.

Суал: Бәзи тәләбәләр иҹтимаи-сијаси, тәблиғати фәалијјәтләрә чох әһәмијјәт верир. Тәһсиллә јанашы бу ишләрин ҝөрүлмәсинә неҹә бахырсыныз?

Ҹаваб:
Бүтүн бу ишләри бир јердә ҝөрмәк мүмкүн дејил. Сизә бир хатирә данышым. Ҹәнаб Бүруҹирди фәлсәфәдән чох мәлуматлы дејилди. Бир ҝүн хариҹдән бир философ ҝәлмишди. Философ онунла фәлсәфәдән данышмаг истәјәндә ҹәнаб Бүруҹирди демишди ки, ҝедин Әлламә Тәбатәбаји илә ҝөрүшүн. Әлламә Тәбатәбаји һәмин философла мүбаһисәдә ону мәғлуб етди. Алим Гумдан ҝедәндән сонра Әлламә илә сөһбәтләри барәдә китаб јазмышды.

Әлламә Әмини чох алим бир шәхс иди. Әл-Ғәдир китабы онун ҹәмијјәтә тәгдим етдији чох дәјәрли әсәрдир. Әлламә Әмини атамын шаҝирди олса да мән ону ҝөрмәмишдим. Бир мүддәт Теһранда мүалиҹә олунду.Теһранда танынмыш таҹирләрдән олан әмим оғлу илә Әлламәнин евинә ҝетдик. Бир отағы вар иди. Језнәси јанында әјләшмишди, ону хариҹә мүалиҹәјә апармаг истәјирди. Мән Әлламәнин кәнарында стулда отурдум. Үзүнү мәнә чевириб ким олдуғумузу сорушду. Дедим ки, мән Дуздузанијәм. Ағламаға башлады. Әлини узадыб әлимдән тутду. Мән дә ону гуҹаглајыб ағладым. Ҹәнаб Хоји бујуруб ки, Әлламә Әмини Нәҹәфдә мәрһум Дуздузанидән башга һеч бир устады бәјәнмәјиб. Сонрадан мәлум олду ки, 50 ил мәни, јәни өз устадынын оғлуну ахтарыб.

Vilayet.nur-az.com


5897 بازدید
در حال ارسال اطلاعات...