Шрифт өлчүсү:
А+
А
А-
01 Апрел 2015

Модерн инсан тәнһа бир варлыгдыр

Модернист јарадыҹы инсан хариҹи аләмә арха чевирмишдир
Исна Информасија Аҝентлији Иран шаирләр мәҹлисинин топлантысындан јазыр. Бу мәҹлисдә Мүртәза Кахи Америкада чалышан профессор Риза Гәннаданы тәгдим едәрәк дејиб: “Гәдимдә дејәрдиләр ки, тәгдим едән шәхс (мүәрриф) тәгдим едилән шәхсдән мәһшур олмалыдыр. Амма бу дәфә белә дејил. Әҝәр мән устад Гәннаданын тәгдиматыны өһдәмә ҝөтүрмүшәмсә, бунун сәбәби онун хариҹдә јашамасыдыр. Олсун ки мәҹлисдәкиләрдән бәзиләри ону танымаг имканы әлдә етмәјиб. Доктор Гәннадан Бирҹәнд әһлидир. О Мәшһәддә Фирдовси Университетиндә тәһсил алыб. Онун тәһсил алдығы дөврдә доктор Јусифи кими алимләр орада тәдрис едиб. Сонра Британијаја ҝедиб, маҝистр вә докторлуг дәрәҹәси алыб. Мән Иранда олдуғум мүддәтдә ондан модернизм вә модернләшмә барәдә данышмасыны истәдим. О Америкада бу мөвзуда тәдрислә мәшғулдур вә Иранда олмасы бизим үчүн гәнимәтдир.”

Сонра Саид Багири Доктор Риза Гәннаданы дәвәт етди ки, трибунаја чыхсын. Алим өз сөһбәтинә модернизмин арашдырылмасында мүгәддимә илә башлады: Мөвзумуз модернизмдир. Биз Гәрб әдәбијјатындан данышаркән ики мөвзуну бир-бириндән ајырмалыјыг. Бунлардан бири јарадыҹылыг, диҝәри тәнгиддир. Бу ҝүн тәнгид саһәси әдәбијјат нәзәријјә кими таныныр. Ики мөвзу арасында әлагәләр инкаролунмаздыр. Амма онлары ајры-ајрылыгда арашдырмалыјыг. Биринҹи мөвзудан данышаркан импрессионизим, постимпрессионизим кими ҹәрәјанларын әһатә даирәси мүәјјәнләшдирилмәлидир. Мүасир тәнгид әнәнәчилик, јени әнәнәчилик, һерменефтика кими мөвзулар үзәриндә дајаныр. Мән модернизм һаггында биринҹи мөвзудан башлајырам... Инҹәсәнәт саһәсиндә тәҹрүбәләр, хүсусилә постмодернизм дөврүндә бу саһәдә баш верәнләр мүхтәлиф ҹәмијјәтләрин мәгсәдә чатмаг үчүн инҹәсәнәтдән истифадә етмәсиинә, бу саһәдә мәһарәтләрин артмасына сәбәб олур. Биз бу мәгсәдлә һазырда модернизмдән данышырыг... Фарсдиллиләр үчүн ән мүһүм нөгтә будур ки, модернизмин модернләшмә олмадығыны билсинләр. Бир чох мәтнләрдә биз бу ики мәфһумун ејни шәкилдә гәбул едилдијини ҝөрүрүк. Модернизм Гәрб тарихинин бир һиссәсидир. О, Декартдан башлајыр вә Авропаны орта әсрләрдәки дурумдан чыхарараг давам едир. Јениликчилик әдәбијјат вә инҹәсәнәтдә модернизм адыны алыб. Амма мәсәлә чох да садә дејил. Модернизм әслиндә модернләшмәјә гаршыдыр. Јәни модернизм модернләшмәнин мәнфи ҹәһәтләринә реаксијадыр... Биз модернизмдән әввәлки мүәллифләрин, о ҹүмләдән Данте, Молјерин вә башгаларынын әсәрләринә бахдыгда ҝөрүрүк ки, бу ҹәрәјан 19-ҹу әсрин ораталарында ортаја чыхмышдыр. Әрәстунун вердији тәрифә әсасән инсан иҹтимаи варлыг сајылыр. Классик әдәбијјат бу принсип үзәриндә гурулуб. Бу ҹәрәјан дүзҝүн дәјәрләндирмәдә мәнфи јүк дашыјыр вә ағрылыдыр. Модернистләрин тәсәввүрүнә ҝөрә модерн инсан тәнһа бир варлыгдыр. Ону бүнөврәдән тәнһа сајырлар. Һајдиҝерин модерн инсан һаггында сөзү будур ки, инсан варлығын дәринлијинә атылмышдыр. Модерн инҹәсәнәтин маһијјәти бундан ибарәтдир. Инсан бу фәзада метафизики бахымдан јерләшир. Модернистләр һәм дә буна ҝөрә тәнгид олунур ки, нәзәрдә тутулан тәнһалыг тарихи дурумдан јаранмышдыр... Әҝәр философ вә ја шаир өзүнә гапылса хариҹи аләмә етинасыз олар. Неҹә ки, Әфлатун хариҹи аләмә етинасыз иди. Мүталиә етдикдә ҝөрүрүк ки, тарихи бир проблем фәлсәфи бир проблемә чеврилиб. Модернизмә дә белә тәнгиди јанашмаг олар... Классик шер тәглидчилијә әсасланыб. Шаирин илһам мәнбәси хариҹи аләмдир. Бурада һәм тарихи аләм, һәм дә тәбиәт нәзәрдә тутулур. Классик әдәбијјатда мөвзу нә гәдәр долашыг олса да ондакы елементләр охуҹуја танышдыр. Модернизм гаршыја мәгсәд олараг гојур ки, јараныш тәглидин јерини тутмалыдыр. Ҝөрдүкләримиз нә тәбиәтдә вар, нә дә тарихдә. Чүнки модернист јарадыҹы инсан хариҹи аләмә арха чевирмиш, өзүнә гапылмышдыр... Әдәбијјат, шер, рәсм вә мусигидә дәјәрли ҝөрүнән модерн әсәрләр кифајәт гәдәрдир. Елјотун “Зиреһ әјаләти” әсәри Британјада ән тәсирли поетик әсәрләрдән сајылыр. Бу әсәрин Гәрб поезијасына тәсири бөјүк олуб. Әсәр инсанын гуртулуша доғру ҹәһдләриндән данышыр. Амма бу тәлашлар елә бир мүһитдә баш верир ки, әтрафдакы үнсүрләр һәмин тәлашлара мүнасиб дејил. Јәни гуртулмаг истәјән инсана һәр шеј мане олур...

Доктор Гәннаданын чыхышындан сонра мәҹлисдәкиләр она суалларыны үнванладылар. Еләҹә дә Әһмәд Риза Әһмәди шер тәрҹүмәсиндә бөһран, әдәби тәнгидин шерә мәнфи тәсириндән сөз ачды.

Vilayet.nur-az.com


3687 بازدید
در حال ارسال اطلاعات...